Örfirisey - kaupstaðurinn Hólmur

Hólmskaupstaður var ein helsta bækistöð einokunarverslunarinnar og þurftu margir að sækja þangað verslun langt að því kaupsvæðið náið yfir Seltjarnarnes, Kjósarsýslu og Borgarfjarðarhérað sunnan Hvítár. Skiptar skoðanir eru um hvar svonefnd Hólmsverslun eða Hólmskaupstaður var. Því hefur m.a. verið haldið fram að kaupstaðurinn hafi e.t.v. verið í Grandahólma, sem er smáeyja eða sker vestur af Örfirisey og sunnan Akureyjar. Grandi er milli hólmans og Örfiriseyjar og kemur upp úr um fjöru. Virði menn Grandahólma fyrir sér sýnist það þó harla ólíklegt. Þó ber að gæta að nokkuð landsig hefur orðið frá fyrri tíð og því gefur núverandi ástand kannski ekki rétta mynd af aðstæðum fyrri alda. Í óprentaðri ritgerð Péturs Sigurðssonar, fv. forstjóra LHG, segir svo efnislega um tímann frá því um 1520, er kaupskapur hefst í Hólmi, og fram undir 1715, þegar verslunarhúsin eru með vissu risin í Örfirisey: Allt bendir til að á umræddu tímabili hafi aldrei verið skilyrði fyrir skipalegu vestur af Grandahólmanum. Aðeins Skúli Magnússon landfógeti og H.E. Minor mælingamaður og skipstjóri minnast á verslunarhöfn þar en efast þó báðir um að þar hafi nokkru sinni verið örugg skipalega. Nær sanni er að verslunarhöfn hafi verið í voginum fram undan bænum Vík. Á 15. öld, þegar hafskip urðu stærri en áður var og siglingar hingð jukust, hafði þessi lega marga kosti umfram aðar. Þar var svigrúm fyrir skip af öllum stærðum og ákjósanleg aðstaða til verslunarreksturs í hinni landtengdu eyju, Örfirisey.

Verslunin var flutt til Reykjavíkur 1779-1780, en hún var þá í eigu konungs. Þá var töluverð útgerð stunduð frá Örfirisey og voru landsetar skyldaðir til að róa á konungsskipum.

Nokkru eftir að verslunin var flutt urðu þarna miklar hamfarir þegar ofsaveður gekk yfir eyna árið 1799 í svokölluðu Básendaveðri. Eyddist þar öll byggð um sinn en búseta hófst þar aftur nokkru síðar. Sú byggð var þó aðeins svipur hjá sjón og lagðist síðan niður með öllu 1861. Eftir að eyjan fór eyði voru slægjur nýttar og hagabeit þar fyrir hross. Allt fram á 19. öld var mun meira landrými í eyjunni en síðar varð og töluverður töðufengur, en í seinni tíð eyddist Örfirisey mjög af sjógangi, sérstaklega að norðvestanverðu.

Við stofnun kaupstaðar í Reykjavík var svo mælt fyrir að Örfirisey skyldi afhent kaupstaðnum til eignar þar sem hún væri honum á margan hátt nauðsynleg. Þar væri hentugt land til fiskverkunar, eyjan lægi vel við vöruflutningum, en síðast en ekki síst væri hún hentug til að reisa þar virki kaupstaðnum til varnar. Þessi ráðstofun var formlega afturkölluð 1791 og varð bærinn að kaupa eyjuna árið 1906 vegna hafnargerðarinnar sem þá var í undirbúningi. Örfirisey var lögð undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur árið 1835.

Seint á 19. öld setti Geir Zoega á fót lýsisbræðslu í Örfirisey. Þótti á stundum leggja frá henni ódaun mikinn yfir bæinn. Þetta nefndi Geir fyrsur manna peningalykt.

Þegar hafnargerðin hófst 1913 var lagður grjótgarður eftir Grandanum út í eyjuna og varð þá miklu greiðari för manna út í eyjuna, sem um skeið varð þá vinsæll útivistarstaður. Var þar m.a. byggður sundskáli um 1925 enda var þá allmikil tíska að stunda sjóböð og var skálinn í notkun allt þar til Sundhöllin tók til starfa 1937.

Eftir heimsstyrjöldina síðari tóku að rísa þarna ýmiss konar mannvirki og byggingar, einkum tengd útgerð og fiskvinnslu. Á öndverðu ári 1979 var tekið í notkun á svonefndum Norðurgarði eitt fullkomnasta frystihús hérlendis, um 7.300 fm, og var eign Ísbjarnarins hf., en eftir samruna félagsins og Bæjarútgerðar Reykjavíkur árið 1985 er frystihúið eign Granda hf. Allt frá því laust eftir stríð hefur olíustöð verið í Örfirisey og þar er eitt af þremur olíulöndunarsvæðum í Reykjavík.

Öndvegissúlurnar í land í Örfirisey?

Reykjarnes (Reykjanes) er norðvestantil í Örfirisey. Munnmælasögur herma að þar hafi öndvegissúlur Ingólfs rekið á land og hafi hann kveikt í súlunum og mælst til þess við máttarvöldin að þau létu reykinn vísa sér á bústað. Reykinn hafi síðan lagt inn víkina þar sem Ingólfur settist síðan að. Af þessu dragi bæði nesið og Reykjavík nafn. Þessi frásögn kemur hins vegar illa heim við frásögn Landnámabókar um að öndvegissúlurnar séu þá, þegar bókin var rituð, varðveittar í eldhúsií Reykjavík. Þá eru til sagnir um heitar laugar á  þessum stað og er öllu sennilegra að nafnið Reykjarnes sé komið til vegna þeirra.

Nafnið Örfirisey hefur sést í fleiri útgáfum en flest önnur örnefni hér á landi. Löngum hefur hún verið nefnd Effersey, en einnig Ephesöy, Erfersey, Örfarsö o.fl.

 

---