Á döfinni

Vel yfir 100 manns sóttu vel heppnað málþing um verndun, smíði og nýtingu trébáta í Sjóminjasafninu Víkinni föstudaginn 6. maí. Hjálmar Sveinsson, stjórnarformaður Faxaflóahafna, setti málþingið og gat þess að nú lægi í loftinu að árangri mætti ná og mikilvægt væri að grípa tækifærið. Þá flutti menntamálaráðherra, Katrín Jakobsdóttir ávarp og í framhaldi af því fylgdu átta afar áhugaverð erindi um efnið, en glærur frá þeim eru birtar hér neðst á síðunni. Málþingsgestir voru fjölbreyttur áhugahópur um málefnið og ánægjulegt að sjá hversu margir hafa mikinn áhuga á þessum málum.  Í fundarlok var samþykk með lófaklappi eftirfarandi ályktun:

"Málþing um verndun, smíði og nýtingu trébáta, haldið í Sjóminjasafninu Víkinni föstudaginn 6. maí 2011 beinir eftirfarandi áskorun til Alþingis, menntamálaráðherra og sveitarfélaga á Íslandi:

Löngu tímabært er að huga með markvissum hætti að varðveislu íslenskra trébáta og skipa, en á liðnum árum hefur of mörgum merkum bátum verið fargað og margir slíkir bátar liggja nú undir skemmdum. Í þeim bátum sem nú hrörna eru fólgin menningarverðmæti og arfleifð handverks, sem skylt er að varðveita.  Þess vegna er brýnt að opinberir aðilar leggi sitt að mörkum við varðveislu báta sem ekki mega eyðileggjast.

Málþingið beinir þeirri áskorun til Alþingis og menntamálaráðherra að í frumvarpi um menningarminjar (Þingskjal nr 1153) verði sérstakur minjaflokkur þar sem verði skýrt kveðið á um friðun og varðveislu gamalla báta, stofnun bátaverndarráðs og bátaverndarsjóðs, skipað einstaklingum með sérþekkingu á fljótandi menningarminjum.   

Að auki er bent á mikilvægi eftirfarandi atriða:

a)      Að Alþingi og menntamálaráðherra móti reglur um niðurfellingu skráningargjalda og um endurgreiðslu virðisaukaskatts af efni og vinnu við endurnýjun gamalla trébáta, sem ekki eru notaðir í atvinnuskyni.    

b)      Að nú þegar verði á vegum menntamálaráðuneytis hafin vinna við skráningu báta og skipa sem ber að varðveita.

c)      Að stuðlað verði að varðveislu og endursmíði trébáta með námskeiðum, fræðslu og kennslu.

d)      Að reglur um sjófærni gamalla báta verði sveigjanlegri en nú er og í því efni tekið mið af reglum í Noregi.

Þá eru sveitarfélög hvött til þess að láta varðveislu báta til sín taka t.d. með því að þrýsta á nauðsynlega lagasetningu, beinum framlögum til einstakra verkefna og með því að skapa áhugahópum um endurnýjun gamalla báta aðstöðu til að vinna að verkefnum á þessu sviði. "

Segja má að varðveisla trébáta skiptist í tvennt: Annars vegar varðveisla þeirra á söfnum en hins vegar varðveisla þeirra í sjófæru ástandi.  Fram kom að aðeins væru tvær leiðir til varðveislu trébáta: Annars vegar undir þaki eða á sjó. Nokkrir eldhugar hafa látið þessi mál til sín taka og má þar m.a. nefna þau verkefni sem unnið hefur verið að á Siglufirði, Ísafirði, Húsavík og Reykhólum. Málþingsgestir og frummælendur voru allir um það sammála að verndun trébáta væri mikilvægt og brýnt verkefni til þes að bjarga menningararfi og handverki en samhliða fælist í því  jákvæð og mikilvæg tækifæri, en að tryggja þyrfti í lögum hvernig staðið yrði að verki.  

Hörður Sigurbjarnarson frá Húsavík brá á loft áhaldi sem notað var til að kalfatta báta - og spurði að heit áhaldsins.  Allnokkrir þekktu gripinn - en landkrabbar og yngra fólk kannaðist ekki við hvað áhaldið heitir - en það kallast "kjulla".  Verkfærið er eitt margra sem notað er við smíði báta - en þekking á þessum verfærum fer ört minnkandi - og efni til viðspyrnu.   

Það voru 12 aðilar, sem stóðu að Málþinginu, Faxaflóahafnir sf., Reykjavíkurborg, Sjóminjasafnið Víkin, Þjóðminjasafnið, Samtök iðnaðarins, Iðan-fræðslusetur, Íslenska vitafélagið - Félag um íslenska strandmenningu, Fishernet-Trossan, Samband íslenskra sjóminjasafna, Minjasafn Reykjavíkur, Landssamband íslenskra útvegsmanna og Sjómannasamband Íslands.